24.05.2018. Četvrtak
Posetilačke staze
Posetilačka staza Ludaš - ČURGO Zapadna staza

Specijalni rezervat prirode “LUDAŠKO JEZERO”

Posetilačka staza Ludaš - ČURGO Zapadna staza 2700 m

86_1.jpg 

 1. Tradicionalni način života

U prošlosti, jezero Ludaš i okolne livade su predstavljale sastavni deo života ljudi koji su stanovali uz obalu. Tokom čestih sušnih leta sa tih livada je košena najbolja trava a stepski fragmenti su bili dobri pašnjaci za uobičajeno gajenje ovaca. Stanovnici obale su na bezbroj načina koristili trsku i rogozinu, lovili čikove korpama iz vode, sakupljali jaja ptica koje su se gnezdile u trsci i poznavali sve veštine kojima su gotovo neprimetno dolazili do ribe i divljači sa vode.

86_2.jpg

Nekada su trsku najboljeg kvaliteta sekli upravo iz Ludaškog jezera. Trska se koristila za pokrivanje kuća i ostalih građevina u seoskom gazdinstvu, sve do pedesetih godina XX veka. Zabate kuća pravili su od trske oblepljene ilovačom, a od trske su pravljeni i zidovi slabijeg kvaliteta i ograde. Od listova rogoza su se pravili razni upotrebni predmeti: torbe, papuče, korpice, zastori za podove i zidove.

86_3.jpg

Danas je ostalo samo sećanje na to vreme i pokoja stara kuća na Ludaškom šoru.

2. Stepa

Prirodni biljni pokrivač okoline jezera u prošlosti su činile stepe, prošarane manjim šumovitim delovima. Danas su stepe skoro u potpunosti pretvorene u njive, jer se zemljište obrađuje do same obale, ili ivice lesnih odseka oko jezera Ludaš.

Stepske zajednice su se razvile na najkvalitetnijim tipovima zemljišta, koja su postepeno pretvorene u oranice. Izvorni biljni pokrivač je opstao samo na malim površinama-fragmentima i mnoge vrste ovih staništa su na rubu izumiranja. Karakteristične biljke stepa su žalfija i grebenasta pirevina. Sadlerov različak je rasprostranjen duž istočne obale jezera. Poslednji ostaci stepa na pesku iza Istraživačke stanice preorani su krajem prošlog veka. O njihovom nekadašnjem postojanju svedoče samo busenovi zaštićenog gorocveta na obali jezera.

Preoravanje okolnih livada je uticalo i na insekte i prilično ih je proredilo. Još uvek se uz obalu jezera mogu videti pojedine vrste leptira, kao što su plavac, kupusar, zorica. Na listovima biljaka su skakavci i bogomoljka koja vreba svoj plen na stabljikama korova. Na površini zemlje žive trčuljci i mravi. Stenice se hrane biljnim sokovima. U rupama se skriva cvrčak.

3. Pogled na jezero

Ludaško jezero predstavlja jezersko-močvarni ekosistem u stepskoj zoni, sa bogatim i raznovrsnim živim svetom uslovljenim prirodno-istorijskim i savremenim ekološkim karakteristikama barsko-močvarnog i plitko jezerske. Preovlađujući tip vegetacije Ludaškog jezera je močvarnog karaktera. Dominiraju tršćaci koji su nekada zauzimali 2/3 površine vodenog okna Ludaša. Tršćaci se ne javljaju samo u obalskom pojasu, već mestimično i u centru vodenog okna, gde grade brojna ostrva.

Na malim trščanim ostrvima, koja meštani zovu “kotu”, žive rečni galebovi i obične belobrade čigre. U lesnom obronku Žute obale, u blizini kolonija bregunica i pčelarica gnezda dubi i jedna od najlepših ptica- vodomar. Svoju hranu, koja se sastoji od sitnih riba i insekata, pribavlja ispod vode obrušavajući se sa svoje osmatračnice. U vodi žive i dve vrste zmija, zaštićena belouška i ribarica.

U gustim tršćacima se kriju sisari jezera. Loptasta gnezda patuljastog miša su pričvršćena na stabljikama trske blizu obale jezera. Ondatra (bizamski pacov) je poreklom iz Amerike. Na jezeru su vidljiva brojna gnezda koja gradi od trske. Hrani se rizomima trske i rogoza. Vidra je tipična vodena životinja, o čijem prisustvu na Ludaškom jezeru svedoče brojne  “ploveće trpeze” i odmorišta u tršćacima uz obalu i usred jezera.

4. Naselja i kultura

Kompleks vlažnih staništa Ludaškog jezera nalazi se 12 kilometara istočno od grada Subotice u severnoj Bačkoj, na granici Subotičke peščare i lesnog platoa Bačke. Prostire se na području opštine Subotica, u katastarskim opštinama Palić i Bački Vinogradi. Prirodno dobro je okruženo naseljima Palić, Hajdukovo, Šupljak, Bački Vinogradi i Nosa.

Naselje Šupljak (Ludaš) se u pisanim dokumentima prvi put spominje 1335. godine, kao „Ludasyghaz“. Pojavljuje se na značajnim kartama od XVI veka.Razvoj salaša u široj okolini Ludaškog jezera počinje u XVIII veku.

Do sredine XX veka Ludaš je bilo najvažnije naselje u okolini jezera. Imao je svoju crkvu, groblje, a ovom trasom je išla i pošta između Subotice i Kanjiže. Hajdukovo, naselje na severnoj obali jezera, nastalo je početkom XX veka, zahvaljujući sve raširenijoj sadnji vinove loze na Peščari. Ludaš je i posle njegovog osnivanja zadržao vodeću ulogu, sve do izgradnje puta E-5, koji prolazi kroz Hajdukovo.

Okolina jezera krije najveći broj arheoloških nalazišta u okolini Subotice, a smatra se da je to bilo i najintenzivnije naseljavano područje tokom istorije. Naselja, nekropole, usamljeni grobovi, humke, ostave uz rečicu Kireš, na obali Ludaškog jezera i prostora naselja Nosa, bogata su riznica iz perioda paleolita, neolita, bakarnog doba, srednjeg veka- renesansnog razdoblja XIV i XV veka.

5. Uticaj jezera Palić na vodni režim Ludaša

U prošlosti je jezero primalo vode sa područja Subotičkih šuma preko niza vlažnih livada, sa severozapadne strane, na kojima su se javljali privremeni vodotoci u vlažnim godinama. Na osnovu podataka sa kraja XVIII veka, jezero je bilo povezano i sa Slanim jezerom, preko vlažnog područja sa severne strane depresije Čurgo.

1817. godine Ludaš je spojen sa Palićkim jezerom preko kanala Bege. Kanal je tokom vlažnijih perioda odvodio višak vode iz Palićkog jezera u Ludaš, a preko jezera u Kireš. Tokom suvljih perioda kanal je bio bez vode, a često se i zatrpavao, što je uticalo na hidrološki režim jezera.

1971. godine kopanjem kanala Palić-Ludaš, Palićko jezero se praznilo preko Ludaša u Kireš. U periodu od 1971. do 1975. godine neprečišćene vode Subotice su se ulivale u jezero, stvarajući debele naslage mulja. Kopanjem kanala je uništeno Slano jezero, gnezdilište retkih slatinskih ptičjih vrsta.

1981. godine izgrađen je odušni kanal, koji je u periodu 1981-1990. godine prebacio delimično prečišćene vode iz prvog sektora jezera Palić u kanal Palić-Ludaš. Glavni izvor vode za jezero postaje kanal Palić-Ludaš.

Od 2000. godine se ubrzava izgradnja mreže kanalizacije na području naselja Palić. Sakupljene vode posle kratkog zadržavanja u lagunama (koje se nalaze na severnom delu Slanog jezera) dospevaju u kanal Palić-Ludaš.

6. Riblji svet jezera

Karakteristična vrsta nekadašnjeg Ludaškog rita je bio čikov- riba koja se prilagodila velikim sezonskim oscilacijama temperature i vodostaja, što su bile prirodne odlike plitkih stepskih jezera. Do šezdesetih godina, vrsta je bila masovno prisutna u plitkim, zamočvarenim delovima jezera. Poznata je po tome da se lako zakopa u mulj i tako preživi jedan period i bez vode. Zbog zagađenosti, čikov je nestao iz jezera. Jedino se može sresti i to u pojedinačnim primercima, u vodi Kireša. Čikov je zaštićen na teritoriji Vojvodine, kao prirodna retkost.

Najčešća riba grabljivica jezera je smuđ, nešto sitniji grgeč je takođe česta vrsta. U prošlosti najpoznatija vrsta jezera je bila žuti karas. Trenutno se njegov broj veoma smanjio i skoro ga je potpuno potisnuo  srebrni karas- babuška.To je vrsta unesena u naše vode i danas naseljava sve vodotoke Vojvodine zahvaljujući svom velikom biološkom potencijalu razmnožavanja i mogućnosti opstanka u vodama sa malom količinom rastvorenog kiseonika. Ženke su u stanju da se razmnožavaju i bez mužjaka- bez oplodnje. Prilikom mresta dovoljno je prisustvo samo ostalih vrsta šaranolikih riba.

Danas je u Ludašu prisutno oko 19 vrsta riba, od kojih su tri- crnooka deverika, čikov i som na listama od nacionalnog i međunarodnog značaja.

7. Vlažne livade

BILJNI SVET

Odvodnjavanjem i preoravanjem područja Ludaša, tokom prošlog veka, su uništena staništa mnogih retkih vrsta biljaka i životinja. Voda, kao najznačajniji ekološki faktor utiče na opstanak ovakvih staništa. Na tresetnoj podlozi, koja je u procesu postepenog isušivanja još uvek se mogu naći orhideje, dok su prirodne retkosti koje žive na močvarama i slatinskim močvarama prisutne samo u fragmentima oko ušća Kireša u jezero i na području Pereša. Iako je površina pod vlažnim livadama oko Ludaškog jezera znatno umanjena, još uvek ovde rastu prirodne retkosti od međunarodnog značaja i neki panonski endemi.

8. Vlažne livade

PTICE

Jezero sa priobalnom vegetacijom je tip staništa, za koje je većina vrsta ptica vezana, kako u periodu gnežđenja, tako i tokom selidbe-migracije i zimovanja. Odvodnjavanje u prošlom veku je uticalo da se neke vlažne livade isuše i ostanu bez svojih ptičjih stanovnika.

Ipak, veliki broj ptica se i danas gnezdi na preostalim vlažnim livadama severno od samog jezera, a neke vrste tokom seoba, koriste ova staništa za odmor i ishranu. Na livadama koje su periodično plavljene tokom godine (u proleće i ponekad u jesen), hrane se i odmaraju rode, čaplje, patke, šljukarice, a poljska ševa, vivak, crvenonogi prudnik i mnoge druge vrste se ovde čak i gnezde.